Чӣ гуна ЗС бар зидди озодии сухан истифода мешавад

9 октябр ман дар конфронси 26-уми расонаҳои Осиёи Марказӣ, ки бо кӯмаки намояндагии ОБСЕ дар соҳаи озодии расонаҳо баргузор шуд, суханронӣ кардам. Мавзӯи гузориш оддӣ, вале каме нигаронкунанда аст - чӣ гуна суйистифодаи ЗС ба расонаҳо ва озодии сухан таҳдид мекунад. Дар поён ман фикрҳои асосии презентатсияамро ҷамъбаст кардам ва дар охир слайдҳои пурраи онро илова намудам (бо забони русӣ). Ҳамаи далелҳо аз сарчашмаҳои кушода ва таҳқиқотҳои соли 2026 гирифта шудаанд, ки ман дар агрегатори хабарии худ Semanticon пайгирӣ мекунам ва маълумоти асосӣ аз гузориши ширкати Anthropic дар бораи суйистифодаи моделҳои Claude AI аз ҷониби одамони гуногун - аз хактивистҳои алоҳида то манбаъҳои пропагандистӣ, гирифта шудааст. Аз ин рӯ, наметавон ин маълумотҳоро ҳамчун инъикоси комили вазъият ҳисобид. Онҳо танҳо барои васеъ кардани дидгоҳи мо дар бораи вазъият ва ташвиқ ба таҳқиқоти васеътар дар бораи суйистифодаи технологияҳои ЗС ва усулҳои муҳофизат аз онҳо пешбинӣ шудаанд.

Чӣ гуна вазъ дар як сол тағйир ёфт

Як сол пеш мо асосан дар бораи дипфейкҳо ва матнҳои сохта сухан мерондем. Ҳоло мавзӯъ дигар аст. ЗС аллакай худаш амалҳои пурра гузаронида метавонад - аз паҳн кардани пропаганда то назорат кардани одамон ва шикастани системаҳои алоҳида. Инсон танҳо вазифаро мегузораду, барнома ҳама амалҳоро иҷро мекунад.

Аз ин рӯ, барои ҳамлаҳои мураккаб дигар иҷрокунандагони "мураккаб" зарур нестанд. Пештар аз сатҳи иҷроиш метавон фаҳмид, ки чӣ гуна мутахассисон дар паси парда қарор доранд. Ҳоло ин раванд кор намекунад ва аллакай маҳорати иҷроиш неву балки танҳо ният ва малакаҳои нисбатан соддаи истифодаи захираҳои ЗС ба ҷойи аввал меоянд.

Фабрикаи пропаганда

Яке аз намунаҳои аён - ин агентии фаронсавӣ мебошад, ки бо кӯмаки ЗС тақрибан 70 сомонаи хабарӣ сохта идора мекард ва онҳоро ҳамчун редаксияҳои мустақил муаррифӣ мекард. Дар ин сомонаҳо тақрибан 9000 мақола бо тахминан 20 забон нашр шудааст. Мавқеи маводҳо вобаста ба он, ки кӣ пардохт мекунад, тағйир меёфт ва матнҳои воқеии журналистон бо номҳои сохта бознависӣ мешуданд (гузориши Anthropic).

Дигар ҳолат - расонаҳои давлатии Русия ЗС-ро ҳамчун «муҳаррири хурдӣ» истифода мебаранд. Як корманд бо модели ЗС метавонад он миқдори матнро нашр кунад, ки пештар барои сохтани он як даста лозим буд. Дар ин ҳолат, аз маводҳо нишонаҳои манбаъҳои давлатӣ хориҷ карда мешаванд ва он тавассути занҷири нашрияҳои назоратшаванда гузаронида мешавад, то ки зоҳиран "тасдиқи мустақил" пайдо кунанд.

Назорат кардани журналистон ва фаъолон

ЗС кӯмак мекунад, ки парвандаҳо дар бораи журналистон ва фаъолон, аз ҷумла дар диаспораҳо, ҷамъоварӣ шаванд. Одамон бо назардошти шаҳр, синну сол ва ҳатто «таърихи дастгиршавӣ» рӯйхат карда мешаванд. Масалан, дар Мали, тавассути ЗС 25 миллион SIM-кортҳоро назорат мекарданд. Барои журналистон дар муҳоҷират ва манбаъҳои онҳо ин хатари мустақим аст.

Ҳамлаҳо ба редаксияҳо

Баҳори соли 2026, як нафар бо кӯмаки ЗС 42 ташкилот - ҳизбҳо, марказҳои таҳлилӣ ва расонаҳои хабариро ҳамла кард. Вай базаи маълумотҳоро дуздида, дар сомонаи яке аз нашрияҳо скрипти махсусро насб кардааст, ки логинҳо ва сессияҳои кормандони редаксияро ба даст орад. Ин низ хатари мустақим ба амнияти манбаъҳо ва худи журналистон аст.

Вақте ки ЗС бо итминон дурӯғ мегӯяд

Мушкил дар худи абзор низ ҳаст. ЗС метавонад бо итминон дурӯғро ҳамчун ҳақиқат пешниҳод кунад. Дар фасли баҳори соли 2026, галлютсинатсияи чат-бот қариб як амалиёти низомиро оғоз кард - ҳавопаймоҳо аллакай дар ҳаво буданд, вақте маълум шуд, ки маълумоти ҷосусиро ЗС бофтааст (манбаъ - маводи TechCrunch). Ҳамчунин, як нуқтаи нозук вуҷуд дорад. Дурӯғи пайваста ва хуб ҳамоҳангшудаи моделҳо назар ба фейкҳои пароканда бадтар шинохта мешавад. Дар ин бора таҳқиқоти Маркази ҳуқуқи инсони Беркли низ огоҳ мекунад.

Зарба ба иқтисоди журналистика

Озодии расонаҳо, инчунин, ба пул вобаста аст ва ЗС ба модели пулкоркунии расонаҳо зарба мезанад. Бино ба маълумоти парванда, ЗС гузаришҳоро ба сомонаи The New York Times тақрибан 93 фоиз коҳиш додааст, яъне корбар ҷавоби омодашудаи ЗС-ро мегирад ва ба сомона намеравад. Роҳбарияти Microsoft дар мактуби дохилӣ омӯзиш дар асоси матнҳои дигаронро «бузургтарин дуздии меҳнат дар таърих» номидааст (таҳқиқоти TechCrunch).

Ҷустуҷӯи одамон тавассути камераҳо

Боз яке аз мавзӯъҳое, ки мустақиман озодии изҳори ақидаро таҳдид мекунад. Дар ИМА системае пайдо шудааст, ки ба полис имкон медиҳад, ки одамонро тавассути тавсифи матнӣ тавассути камераҳои шаҳрӣ ҷустуҷӯ кунад. Бадтарин категорияи ҳифзшаванд ин «изҳори сиёсӣ ва фарҳангӣ» аст, ки қариб тамоман муҳофизат намешавад. Ҷустуҷӯи он тавассути система блок намешавад, балки танҳо огоҳӣ нишон медиҳад, ки онро метавон сарфи назар кард. Ба ин васила, масалан, метавон фаҳмид, ки кӣ ба ҳамоишҳо рафтааст (гузориши Wired).

Барои мо ин чӣ маъно дорад

Дар ин гузоришҳо (то айни замон!) ҳолатҳои алоҳида аз Осиёи Марказӣ нест, вале хатарҳо мустақиман ба мо интиқол меёбанд. Модели пропаганда осон аст, ки ба русӣ, тоҷикӣ ё узбекӣ такрор шавад. Коркард кардани маълумоти бисёри одамон аллакай фарзия нест. Абзорҳои ЗС, ки редаксия ба он эътимод доранд, метавонанд худашон нуқтаи воридшавӣ барои ҳамла шаванд. Ва ниҳоят бояд далелҳоро бо қатъият бештар санҷид, зеро дурӯғи зебо ва бо итминони комил садодода аз занҷири нашр мегузарад.

Вале дар ин ҷо бояд як чиро қайд намуд - ЗС худаш ҳанӯз ҳам ҳамла намекунад ва моро мустақилона назорат намекунад. Вай ҳамеша як абзорест дар дасти одамони дигар. Дар ибтидо ман аллакай қайд кардам, ки нияти инсон нуқтаи калидӣ аст. Агар инсон бо ЗС дар даст бо ниятҳои нек роҳбарӣ кунад, пас ЗС як абзори аълое мешавад, ки ба бисёриҳо фоида мерасонад. Агар ЗС дар дасти инсони дорои ниятҳои бад қарор гирад, пас он низ бо ҳамаи роҳҳо ва воситаҳо хизмат мекунад. Ҳамин тариқ, қарори ниҳоӣ ҳамеша дар дасти инсон боқӣ мемонад ва танҳо аз ҳар яки мо вобаста аст, ки ин технология дар кадом самт истифода мешавад.

Ин ҷо бошад презентатсияи пурраи худро мегузорам:

Манбаъҳо

Манбаъҳои асосӣ, ки дар тайёр кардани презентатсия истифода шудаанд:

• гузориши Anthropic дар бораи суиистифодаи ИИ,

• материал дар бораи даъват NYT (TechCrunch),

• репортаж Wired дар бораи системаи Flock,

• материал TechCrunch дар бораи галлюцинацияи ИИ ва

• таҳқиқоти Маркази ҳуқуқи инсон Беркли.

Ман хабарҳо дар мавзӯъро дар агрегатори Semanticon ҷамъ мекунам.